SALTANATIN KALDIRILMASI
Saltanatın Kaldırılması, Türkiye
Büyük Millet Meclisi’nde 1 Kasım 1922′de çıkarılan bir yasa ile Osmanlı
Hanedanının Türk toplumu üzerindeki otoritesinin yıkılması ve monarşinin
kaldırılmasıdır. Bu Türk toplumunun demokratikleşmesi yolundaki önemli dönemeçlerden
biridir. Atatürk Devrimleri arasında ilk uygulamaya konulanıdır…
Sebepleri: Saltanatın kaldırılmasının en önemli sebebi, Atatürk’ün Kurtuluş
Savaşı sonrasında 20. yüzyıla ayak uyduramayan Osmanlı monarşisi yerine, 20.
yüzyılda hedef gösterdiği muhasır medeniyetlerin, devlet sistemi olan
ulus-devlet’ni kurmak istemesidir. Egemenliğin halka dayanması gerektiğini
savunan ve saltanatın zorbalık olduğunu düşünen Atatürk, 1 Kasım 1922′de
Meclis’de yaptığı konuşmada bu görüşünü şöyle dile getirmiştir:
“Efendiler…
Osmanoğulları, zorla Türk ulusunun egemenliğine el koymuşlardı. Bu
yolsuzluklarını altı yüzyıldan beri sürdürmüşlerdi. Şimdi de Türk ulusu bu
saldırganlara, artık yeter diyerek ve bunlara karşı ayaklanarak egemenliğini
kendi ellerine almış bulunuyor.”
Tarihçesi :Osmanlı Devleti saltanatla yönetiliyordu. Yavuz Sultan Selim
zamanında halifeliğin Osmanlılara geçmesinden itibaren Osmanlı Padişahları aynı
zamanda “halife” unvanını da taşımaya başladılar.
Osmanlı’daki Saltanat yönetiminde, I. ve II. Meşrutiyet dönemleri hariç,
egemenlik sadece bir kişinin elindeydi ve milletin, başındaki yöneticileri
seçme hakkı yoktu.
Saltanat yönetiminin başarısızlığı ve kusurları Osmanlı Devletinin son
zamanlarında oldukça artmış, yönetim Türk Milleti için zararlı olmaya
başlamıştı. Atatürk’ün ülkeyi ve milleti kurtarmak için başlattığı Türk
Kurtuluş Savaşını baltalamaya çalışmış ve Sevr antlaşmasını imzalayarak da Türk
Milletini zor durumda bırakmıştı.
Diğer dünya devletleri de tek bir kişinin veya zümrenin yönetiminden kurtulma
mücadelesi vermeye başlamışlardı. Milletin egemenliğine dayalı cumhuriyetler
kurmaktaydılar. Yeni Türk Devleti de 23 Nisan 1920′de TBMM’nin açılmasıyla bu
yolu seçti.
20 Ocak 1921′de kabul edilen anayasanın birinci maddesine; “Egemenlik
kayıtsız, şartsız milletindir.” hükmü kondu. Yani egemenlik, padişahlıktan
alınıp doğrudan millete veriliyordu. Yasama (kanun çıkarma) yetkisi meclise
aitti. Böylelikle Osmanlı Padişahının Türk Milleti üzerinde artık hiç bir
yetkisi kalmamıştı.
Türk Milleti Kurtuluş Savaşından zaferle çıkınca itilaf devletleri tarafından
Lozan’daki barış görüşmelerine çağrıldı.
Osmanlı Hükümeti de barış görüşmelerine çağrılmıştı. İtilaf Devletlerinin hem
Ankara Hükümetini hem de Osmanlı Yönetimini çağırmaktaki amaçları, ikilik
yaratıp, kendi çıkarlarını daha kolay gerçekleştirmekti. Oysa Türk Milletinin
gerçek temsilcisi TBMM ve Ankara hükümetiydi. Bu nedenle TBMM’nde saltanatın
resmen kaldırılması gündeme geldi. 1 Kasım 1922′de kabul edilen bir kanunla
saltanat ve halifelik birbirinden ayrıldı ve saltanat kaldırıldı. Osmanlı
saltanatının kaldırılmasıyla millet egemenliği önündeki engel de kaldırılmış
oldu.
Son Osmanlı Padişahı Vahdettin, saltanatın kaldırılmasından sonra sadece
halifelik yetkilerine sahip olmuştu ama 17 Kasım 1922′de bir İngiliz gemisiyle
İstanbul’dan ayrıldı. Yerine Abdülmecid Efendi halifeliğe atandı
Hızlandırıcı sebepler :Saltanatın kaldırılmasını hızlandıran başlıca olay,
İngiltere’nin Lozan Konferansı’na hem Ankara hem de İstanbul Hükümetleri’ni
çağırmasıydı. Bu yolla İngiltere, Ankara ile İstanbul arasındaki sorunları
kullanarak görüşmelerde avantaj sağlamayı umuyordu. İngiltere’ye koz vermemek
ve barış görüşmelerinde Türkiye’nin haklarını birlik içinde temsil etmek için
saltanatın kalkması gerekiyordu
Millet Meclisi’nde görüşmelerin başlaması TBMM’de saltanatın kalkması
hakkındaki görüşmeler 30 Ekim 1922′de başladı. İçlerinde Atatürk’ün de olduğu
82 milletvekili imzalı bir önerge meclise sunuldu. Bu önerge ile Osmanlı
İmparatorluğu’nun çökmüş olduğunun ve meşruiyetini halka dayandıran yeni bir Türkiye’nin
kurulmuş olduğunun ilan edilmesi isteniyordu. Ancak, çoğunluğun sağlanamaması
yüzünden önerge o gün kabul edilemedi.
1 Kasım 1922′de tekrar toplanan Millet Meclisi’nde konuşan Atatürk, Vahdettin
ve İstanbul Hükümeti’nin Kurtuluş Savaşı’nı baltalamak için yaptıklarından söz
etti ve saltanat ile hilafetin birbirinden ayrılarak saltanatın kaldırılması
gerektiğini belirtti. Fakat Meclis, önergeyi Anayasa, Adalet ve Dışişleri
komisyonlarından oluşan bir karma komisyonda incelemeye karar verdi.
Bu komisyonda bazı milletvekillerinin “saltanatsız, iktidarsız hilafet
olamayacağını” savunmasının ardından komisyon çalışmalarını izleyen
Atatürk, ünlü konuşmasını yaptı:
“Bu bir oldu bittidir. Sözkonusu olan ulusa egemenliğini bırakacak mıyız,
bırakmayacak mıyız sorusu değildir. Sorun, gerçekleşmiş bir olayı yasa ile
saptamaktan başka bir şey değildir. Bu, ne olursa olsun yapılacaktır. Burada
toplananlar, meclis ve herkes sorunu doğal bulursa, sanırım ki uygun olur.
Yoksa yine gerçek, yöntemine göre saptanacaktır ama, belki bir takım kafalar
kesilecektir.
Bu tehditten sonra hızla yasa önerisini hazırlayan karma komisyon, teklifi
meclise sundu. Teklif, aynı gün, Millet Meclisi’nde oy birliği ile kabul
edildi.
Saltanatın Kaldırılmasını Öneren Meclis Kararı’nın içeriği Bu karar ile
monarşik İstanbul Hükümeti yok sayılıyordu. Osmanlı Hanedanı’na ait kabul
edilen Hilâfet makamına ise Millet Meclisi’nin uygun göreceği birisi
getiriliyordu.
Saltanatın Kaldırılmasını Sonuçları
• Ülkede iki ayrı yönetimin bulunmasına son verildi.
• Altı yüz yıllık Osmanlı saltanatı sona erdi.
• Ulusal egemenliğin tam olarak sağlanması için önemli bir adım atıldı.
• TBMM Türkiye’de tek yasal güç haline geldi.
• Din ve devlet işlerinin tek bir makamın elinde bulunmasına son
verildi.Böylece laiklik alanında da ilk önemli adım atılmış oldu.
• Son Osmanlı Sultanı VI.Mehmet Vahdettin 17 Kasım 1922’de ülkeyi terk etti.
• TBMM Halifeliğin İngiltere tarafından kullanılmasını engellemek amacıyla
Osmanlı Hanedanından Abdülmecid Efendiyi halife seçtiğini ilan etti.
• Halifelik Osmanlı Devletindeki siyasi gücünü kaybederek sembolik bir makam
haline geldi.
• Yapılacak İnkılaplara zemin hazırlandı.
• Lozan Barış görüşmelerinde Türkiye’nin tek bir heyet tarafından temsil
edilmesi sağlandı.Böylece İtilaf devletlerinin ikilik çıkarma planı sonuçsuz
kaldı.
• Saltanatın kaldırılması nedeniyle TBMM’de tartışmalar daha da artarak
Meclisin çalışmaları olumsuz yönde etkilendi.Bunun da etkisiyle TBMM’nin
seçimlere gitmesi hızlandı.
Mustafa kemal Paşa Nutuk’ta saltanatın kaldırılması ile ilgili görüşmelerin
uzaması ve bu kurumun devam etmesini isteyenlerin faaliyetleri karşısında
şunları söylediğini belirtmiştir:
“Efendiler hakimiyet ve saltanat kimse tarafından hiç kimseye ilim icabıdır
diye görüşmeyle tartışmayla verilmez.Hakimiyet ve saltanat kuvvetle kudretle
zorla alınır.Osman oğulları Türk milletinin hakimiyet ve saltanatını zorla el
koymuşlardır.Bu haksız durumu altı yüzyıldan beri sürdürmüşlerdir.Şimdi de Türk
milleti bunlara hadlerini bildirerek hakimiyet ve saltanata isyan ederek kendi
eline almış bulunuyor.Bu bir oldu bittidir.Konumuz millete saltanatı bırakmak
yada bırakmamak değildir.Mesele zaten olup bitmiş bir gerçeği ifade etmekten
ibarettir.Bu derhal olacaktır.Burada toplananlar meclis ve herkes meseleyi
olduğu gibi görürse doğru olur.Aksi takdirde gerçek yine gerektiği şekilde
belirtilecektir.Fakat ihtimal bazı kafalar kesilecektir.”
Mustafa Kemal ATATÜRK
